Mustafa Saîd el-Hınn.

Allah Teala insanı başıboş bırakmamış ve bir takım emir ve yasaklar tevcih etmek suretiyle ona bir takım mükellefiyetler yüklemiştir. İnsandan sadır olan fiil ve tasarruflara Cenâb-ı Hakk'ın tayin ettiği şer’î hükümler O'nun (c.c.) kadim olan hitabından ibarettir. Biz insanlar O'nun bu hitabının hakikatine vakıf olamayacağımız için yine O'nun rahmetinin bir tecellisi olarak bu şer'î hükümlere yine O'nun (c.c.) koyduğu bir takım deliller ve emareler/alametler vasıtasıyla vasıl oluruz. Biz bu delil ve emarelere kısaca "edille-i şer’iyye" diyoruz.

Birçok çeşidi bulunan edille-i şer’iyyeler, delil oluşları açısından "ittifak edilenler" ve "ihtilaf edilenler" olmak üzere başlıca iki ana bölüme ayrılır. Delil oluşu noktasında ittifak edilenler Kitab/Kur'ân, Sünnet, İcmâ ve Kıyas'tır. Hakkında ihtilaf bulunan deliller ise daha çoktur (Sahabe kavli, İstihsan, Istıshâb, İcmâ-i Ehl-i Medine…). İlim ehlinin bir kısmı bunları şer’î delil addederken diğer bir kısmı ise bunun aksini düşünmüştür.

Bütün bunların yanında şer’î delillerin her iki türünden de ahkâm istinbatını mümkün kılan bir takım usûlî kurallar bulunmaktadır. Kimi zaman nassın sübûtu kimi zaman da hükme/manaya delalet keyfiyeti ve bunların uzantısı olan bir takım konularla ilgili olan bu kurallarda da –tıpkı şer’î delillerde olduğu gibi- ehl-i ilim arasında ihtilaf bulunmaktadır. Fıkıhta var olan ihtilafların altında çoğu zaman işte bu usulî/metodolojik kabuller yatmaktadır. Bu usûlî kabüller, birçok farklı konuda yer alan fer’î ihtilafın kaynağı durumundadır.

Mustafa Saîd el-Hınn tarafından el-Ezher Üniversitesine Doktora tezi olarak takdim edilen Eseru'l-İhtilaf fi’l-Kavâidi’l-Usûliyye fihtilâfi’l-Fukahâ isimli eser, bu usûlî kabüllerin İslam fıkhına olan etkisini sistematik bir biçimde incelemektedir.

el-Hınn araştırmasını "giriş", "altı ana başlık" ve "bir hatime" olarak kurgulamıştır.

Giriş bölümünde iki konu işlenmektedir:

a. Hz. Peygamber (s.a.v.) devrinde teşriin kaynakları

b. Fıkhî meselelerde ihtilafın doğuşu ve bunun en önemli sebepleri

“Hz. Peygamber (s.a.v.) devrinde teşriin kaynakları” başlığı altında “Teşriin iki ana kaynağı Kur’ân ve Sünnet”, “Hz. Peygamber döneminde ictihadın teşrideki rolü”, “Hz. Peygamber’in (s.a.v.) ictihadı” ve “Sahabe-i kiram’ın ictihadı” gibi önemli meseleler işlenmiştir.

Daha sonra “Fıkhî meselelerde ihtilafın doğuşu” meselesine geçen yazar burada Sahabe-i kiram arasında gerçekleşen ilk ihtilafın “hilafet meselesi” olduğunu söylemektedir. Bu konudaki ihtilaf Sahabe-i kiramın iki kardeş grubu; “muhacirler” ve “ensar” arasında gerçekleşmiştir. Her iki grup da bir takım deliller ileri sürmek suretiyle kendi görüşünü desteklemiştir.

Bu ihtilaf haricinde Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer’in devr-i hilafetlerinde meydana gelen ihtilafın az olduğuna dikkat çeken yazar bunu, Sahabe-i kiramın hala tek bir merkezde; Medine’de bulunmasına ve istişare ilkesinin bu sayede sağlıklı ve başarılı bir şekilde işletilebilmesine bağlamaktadır. Fetihlerin çoğalması neticesinde Sahabe-i kiramın bu yeni topraklara göç edip kendilerine yeni vatanlar edinmelerinden sonra, karşılaştıkları meseleleri arkadaşlarıyla istişare etmek imkânından mahrum oldukları için “ferdî” olarak çözümlemek zorunda kalışları, “sahabe ihtilaflarını” nispeten çoğaltmıştır.

Yazar kitabında en önemli fıkhî ihtilaf sebeplerini 8 ana başlık altında toplamıştır:

1. Kıraatlerin ihtilafı

2. İlgili hadise muttali olamama

3. Hadisin sübutunu şüpheli görme

4. Nassın anlaşılması ve yorumlanmasında görülen farklılık

5. Lafzın müşterek/çokanlamlı oluşu

6. Delillerin teâruz halinde oluşu

7. Konuyla ilgili bir nassın bulunmayışı

8. Usul kurallarındaki ihtilaflar.

Bu sekiz önemli ihtilaf nedeninden ilk yedisini kısaca inceleyen yazar, daha sonra araştırmasının esas konusunu teşkil eden “Usul kurallarındaki ihtilaflar” meselesine geçer. Bu meseleyle ilgili ilk konu başlığı “lafızların hükümlere delalet yollarıyla ilgili usul kuralları”dır. Esas konuya girmeden önce “usul kurallarının doğuşu” ve “usul ilminde ilk telif veren kişi” mevzularına değinen yazar, lafızların hükümlere delalet yolları mevzuunu da usul ilminin iki menhecine göre; Hanefi ve Mütekellim menheclerine göre işler. Her iki menhec arasında yapılan karşılaştırmadan sonra “lafızların delalet yollarına ilişkin ihtilaflı olan kurallar” konusu ve bu usûlî ihtilafın fer’î meselelerdeki ihtilafa nasıl neden olduğu konuları kitapta derinlemesine incelenmiştir.

Yazar ikinci ana başlık altında yine lafızların delaleti ile ilgili kuralları bu sefer lafızların delaletinin “şümulü ve adem-i şümulü” açısından ele alır.  Burada âmm-hâss ve mutlak-mukayyed gibi lafız türleri ve bunlarla ilgili kurallar, yine her iki menhece göre gayet geniş bir biçimde incelenmiştir.

Kitabın üçüncü ana başlığı “Emir ve Nehiy ile ilgili usul kuralları”na tahsis edilmiştir. Bu bölümde yazar emir ve nehiy kavramları ile ilgili bazı önbilgiler sunduktan sonra, fakihler arasında ihtilaflı olan emir ve nehiyle ilgili usul kurallarına yer vermiştir. Daha sonra bu kurallar üzerinde cereyan eden ihtilafa dair örnekler üzerinde ilgili kuralların geniş bir tatbiki yapılmıştır.

Yalnız Kur’ân-ı Kerim ve yalnız Sünnet-i Nebeviye ile ilgili olan kuralları dördüncü ana başlık altında inceleyen yazar, burada “Kur’ân’ın başka bir tercümesi”, “namazda arap dili dışında başka bir dil ile kıraat etmek”, “şaz kıraatler”, “mürsel hadis, kıyasa aykırı olarak varit olan âhad hadis”, “umum belvâ’da varit olan âhad hadis” ve “ravinin ameline aykırı olduğu için haberin reddi” gibi fer’î meselelerdeki ihtilafa yön veren temel usul kurallarına dair teorik ve pratik tetkiklerde bulunmuştur.

Kitabın beşinci ana başlığı edille-i erbaa’dan icma ve kıyasla ilgilidir. İlk önce icma konusunu ele alan yazar, icma’ın tarifi ve hüccet oluşundan kısaca bahsettikten sonra delil oluşu ihtilaflı bir icma türü olan “Ameli Ehl-i Medine”yi incelemiştir. “Ameli Ehl-i Medine” ile ilgili olarak İmam Malik ve İbn Teymiyye’nin konuyla ilgili görüşlerine yer verildikten sonra bu delilin fer’î meselelerdeki ihtilaf üzerinde nasıl bir tesir icra ettiği çeşitli fıkhî örneklerle gösterilmiştir.

Aynı başlık altında incelenen ikinci konu “kıyas”tır. Yazar yine önce kıyasın tarifini zikretmiş daha sonra da hem kıyas taraftarlarının hem de karşıtlarının meseleye dair delillerini serdetmiştir. Daha sonra, ilk olarak kıyasa taraftar olanlarla olmayanlar arasındaki kıyas temelli ihtilaflara örnekler verilmiştir. İkinci olarak illet tespitinin neden olduğu ihtilaflar, üçüncü olarak hadlerle kefaretlerde kıyasın cari olup olmadığı meselesinin yol açtığı ihtilaflar ve son olarak da esmâ-i lugaviyyede kıyasın cari olup olmadığı meselesiyle ilgili ihtilaflara dair örnekler incelenmiştir.

Kitabın altıncı ve son ana başlığı “hücciyeti ihtilaflı olan deliller”dir. Burada sahabe kavli, ıstıshab ve maslahat-ı mürsele gibi, fakihler arasında hüccet oluşu tartışmalı olan deliller ve bunların yol açtığı fer’î ihtilaflar konu edinilmiştir.

Yazar el-Hınn, kitabının hatimesinde tatbik amaçlı olarak fıkhın ana konularından “nikâh babını” ele almaktadır. Burada yazar geride yaptığının aksine önce nikâh babı ile ilgili bir meseleyi merkeze alarak o mesele üzerinden tenevvu eden usul kurallarını incelemiştir. Yaklaşık yirmi kadar nikâhla ilgili meseleyi bu şekilde inceleyen yazar tezini bu tatbiki fıkıh babıyla bitirir.

645 sayfa hacmindeki kitabın elimizdeki nüshası, 1998 tarihli 7. basım olup Müessesetü’r-Risale tarafından yayımlanmıştır.

Ayrıca eserin Doç. Dr. Halit Ünal tarafından Türkçe çevirisi de Rey Yayıncılık tarafından Kayseri’de neşredilmiştir.