e-Kitap programları arasında "el-Mektebetü'ş-Şamile"

Bilgisayarın hayatımıza getirdiği kolaylıklar arasında İslamî ilimlerle iştigal eden kişiler açısından belki de en önemlisi, çeşitli ilim dallarına ait pek çok kitabı içeren ve bunları kullanmada büyük kolaylıklar sağlayan "e-kitap programları"dır.

Önceki yıllarda çeşitli ticari şirketler tarafından piyasaya sunulan birçok programın bulunduğunu biliyoruz. Bu programların sunduğu çeşitli arama opsiyonları sayesinde aynı anda yüzlerce kitapta çok kapsamlı taramalar yapılabiliyor ve böylece çok uzun zaman sürebilecek olan araştırmalar için "enter" tuşuna basmak yeterli oluyordu.

Tüm bunlara rağmen bu programların ticari amaçla yapılmış olmalarından kaynaklanan yüksek fiyatları ve kopya nüsha kullanımının fıkhî açıdan tartışılan bir konu olması, herkesi rahatsız eden problemlerin başında geliyordu. Üstelik bu programlara kullanıcılar tarafından yeni kitap eklenemiyor oluşu, bu programların yeni sürümlerini takip edip onları da satın almak külfetini de getirmekteydi. Artık kullanıcıların kitap ekleyerek geliştirebildikleri ve ücretsiz dağıtılan bir programa ihtiyaç doğmuştu.

İşte tüm bu beklentileri karşılamak üzere "Dr. Nafi" isimli bir hayırsever programcı tarafından "el-Mektebetü'ş-Şamile" isimli ücretsiz bir program hazırlanıp internet üzerinden dağıtımına başlandı. Hiçbir ücret talep edilmeksizin dağıtılan bu programı kullanmak için programcısı tarafından koşulan tek şart "Ehl-i Sünnet anlayışına aykırı kitapların, araştırma ve eleştiri maksadı dışında programa dâhil edilmemesi"dir.

Not: Burada tanıtacağımız "el-Mektebetü'ş-Şamile"nin 2. sürümüdür. Bundan önce önce yine aynı programcı tarafından oluşturulan, ancak ikincisine oranla daha az kullanışlı ve sonraları "el-Mektebetü'ş-Şamile 1" olarak anılacak olan ücretsiz bir programın daha olduğunu hatırlatalım.

A. Programın İndirilmesi ve Kurulması:

Programcısı tarafından dağıtımına başlandıktan sonra çeşitli güncellemelerle geliştirilen bu programın bizim de kullandığımız son hali (el-Mektebetüş-Şamile 2.11) 6250 kitap içermektedir ve sıkıştırılmış hali yaklaşık 2 Gb hacmindedir. Programı aşağıdaki linkten indirebilirsiniz:

http://islamport.com/6250.htm#without

Not: Programın Unicode dili Arapça olduğundan bilgisayarınızda harflerin okunabilir olması için "Denetim masası/Bölge ve dil seçenekleri/Diller" içinde bulunan karmaşık komut dosyası seçeneğini işaretleyip tamam dememiz, daha sonra da "Diller" seçeneğinin yanında bulunan "Gelişmiş" sekmesinden "Unicode olmayan programların dil sürümüyle eşleşen dil" bölümünü Arapça olarak belirlememiz gerekmektedir.

İndirdiğiniz dosyalar winrar programı ile sıkıştırılmış olduğundan bu programın bilgisayarınızda bulunması gerekmektedir. Dosyaları seçip Winrar programı ile bilgisayarımızın hard-diskine açtıktan sonra ortaya çıkan "library" ismindeki klasörün içerisinde bulunan "setup" dosyasına çift tıklamak suretiyle programın kurulumunu başlatalım.

Ekrana gelen kurulum penceresinden إستعراض düğmesine basmak suretiyle programı kurmak istediğimiz bölümü seçelim ve موافق  diyelim:

Kurulum bittikten sonra masaüstümüze programın (Arapça okunabilir el-mektebetu’ş-şamile adlı kitap ve kalem simgesi taşıyan) bir kısa yolu gelecektir. Bu kısa yola çift tıkladığımızda Programın açılış penceresi çıkacaktır:

Aslında buraya kadar anlattığımız "kurulum" aşaması "el-Mektebetüş-Şamile 2" sürümü ile ilgilidir. Daha sonra kuruluma ihtiyaç duymayan, indirildiği gibi kullanılan, bir 3. sürüm daha programcı tarafından hazırlanarak internet üzerinden dağıtıma başlanmıştır. Fakat bu 3. sürümde yalnızca program ile ilgili bir takım düzenlemeler ve yenilikler yapılmıştır. Program ihtiva ettiği kitaplar açısından şu haliyle oldukça sınırlı bir rakama sahiptir. Kullanımı açısından 2. ve 3. sürümler arasında köklü değişiklikler bulunmadığı için biz programı -ihtiva ettiği 6000'den fazla kitabı göz önünde bulundurarak- 2. sürüm üzerinden tanıtacağız. Yukarıda verdiğimiz link de yine aynı sürüme aittir.

Kitap muhtevası açısından 3. sürüm henüz gelişme aşamasında olduğu için programcı, 2. sürümü -muhtevayla ilgili herhangi bir değişiklik yapmadan- 3. sürüme yükselten bir dosya hazırlamış ve bunu el-Mektebetüş-Şamile'nin resmi sitesine koymuştur. Sürüm yükseltme işlemi için yalnızca, bilgisayarımızda programı kurduğumuz bölümdeki "library" klasörünün içerisine bu dosyayı yapıştırıp çift tıklamak yeterlidir. Bu işlemden sonra programımız, 3. sürümün tüm işlevlerine sahip olurken, içerdiği kitaplar açısından 2. sürümdeki muhtevayı ayniyle koruyacaktır. Sürüm yükseltme dosyasının bulunduğu link aşağıdadır:

http://www.shamela.ws/updates.php?type=0

3. sürümde yer alan yeniliklerden biri de, son zamanlarda internette yoğun bir şekilde paylaşılan pdf formatındaki kitapları, cilt-sayfa numaraları kendisine uygun olan e-kitaplar ile bağlayabilme özelliğidir. Bu özellik sayesinde araştırmacı bahsettiğimiz nitelikteki kitapların pdf ve e-book formatlarını birbirine bağladıktan sonra, programda yaptığı arama sonrası, ilgili yeri, kitabın orijinal baskısı üzerinden müşahede etme imkânına sahip olmaktadır. Bu iki format arasında nasıl bağlantı kurulacağı, programın "yardım dosyası"nda bulunan "beş dakikada 'eş-Şamile' programı" başlıklı bölümde detaylı olarak anlatılmıştır.

3. sürümdeki en önemli ikinci yenilik, programın yeni sürümlerini ve hazırlanan yeni kitapları program içerisinden takip etme imkânı sunmasıdır. Bunun için programın bu yeni sürümüne تَرْقِيَة حَيَّة الآن/"anlık güncelleme" isminde bir seçenek eklenmiştir. Bu seçenek sayesinde internete bağlı iken programın resmi sitesi ile bağlantı kurulması sayesinde yeni sürüm ve kitaplara, açılan internet sayfası üzerinden ulaşılabilmektedir.

Bununla birlikte yine programın resmi sitesinde, içerisinde hiç kitap bulunmayan ve yepyeni bir kitap tasnif sistemine sahip olan bir 3. sürüm daha bulunmaktadır. Programın kitap ihtiva etmeyen bu 3. sürümü, resmi sitesinde yayınlanan -tashihli ve matbu nüshayla sayfa tutar olarak hazırlanan- kitapları, yer belirleme ihtiyacı olmadan ilgili bölüme otomatik olarak yerleştirme özelliğine sahiptir. Bu sayede kullanıcı, hem program içerisindeki kitapların tashihli ve matbu ile sayfa tutar nüshalarını temin etmiş hem de kitap tekrarlarından kaçınmış olmaktadır. 3. sürümün boş halinin indirilebileceği link aşağıda verilmiştir:

http://www.shamela.ws/download.php?type=0

Yukarıda da belirttiğimiz gibi biz burada programın kullanımı ile ilgili bazı temel bilgileri verirken 2. sürümü takip ettik. Buradaki bilgiler 2. sürümün 3. sürüme yükseltildiği versiyonlar için de ayniyle geçerlidir.

B. Programın Kullanımıyla İlgili Bazı Bilgiler:

"el-Mektebetü'ş-Şamile2" içerisinde programın nasıl kullanılacağına dair resimli anlatımların bulunduğu geniş bir yardım dosyası bulunmaktadır. Programla ilgili a'dan z'ye her şey bu dosyanın içerisinde bulunmaktadır. Aşağıdaki resimde bu yardım dosyasının bulunduğu yer gösterilmiştir:

Biz burada sadece Kitap sunumu ve arama ile ilgili bazı bilgiler vermekle yetineceğiz.

a. Kitap sunumu:

1. Kur’ân-ı Kerim metninin ve tefsirlerin sunumu:

Programımız içerisinde Medine-i Münevvere'de basılan Kur’ân-ı Kerim ile sayfa tutar olan bir Kur’ân metni bulunmaktadır. Bu Kur’ân metnini açmak için üzerine geldiğimizde القرآن الكريم وتفسيره  yazan düğmeye basalım:

Karşımıza çıkan pencerenin sağ tarafında bulunan iki listeden sure ve sure numarasını seçtiğimizde Kur’ân-ı Kerim'den istediğimiz yer açılacaktır. Açılan pencerenin hemen üst kısmında bulunan Tefsir kitapları listesine tıkladığımızda ise seçmiş olduğumuz sure ve ayetin ilgili tefsirdeki açıklamaları ekrana gelecektir:

2. Program içerisindeki kitapların sunumu:

Ana Pencerenin en sağındaki düğmeye bastığımızda Tefsir'den Hadis’e, Fıkıh’tan Usul-i Fıkıh'a kadar birçok ilim dalı altında tasnif edilmiş kitapların listesi gelecektir:

Listenin üst tarafındaki seçeneklerden مجموعات isimli olanı işaretlerseniz programdaki kitaplar, ait oldukları ilim dallarına göre tasnif edilmiş olarak sunulacaktır. Hemen yandaki أبجديا seçeneğini işaretlersek programdaki tüm kitaplar alfabetik olarak sıralanacaktır:

İstediğimiz bölümden herhangi bir kitabı açmak için üzerine çift tıklayalım yahut kitabın isminden herhangi bir kısmı işaretli yere yazalım, kitabımız açılacaktır:

3- Açılan kitapla ilgili bazı düğmelere dair açıklamalar:

1 No’lu düğme: Açılan kitabın sağ tarafında bulunan fihrist bölümünü açar, kapar. 2 No'lu düğme: Açılan kitabın içerisinde arama yapar. 3 No'lu düğme: Kitabın İlk sayfasına götürür. 4 No'lu düğme: Bir Önceki sayfaya götürür. 5 No'lu düğme: Bir sonraki sayfaya götürür. 6 No'lu düğme: Kitabın son sayfasına götürür. 7 No'lu düğme: Kitabın metni üzerinde tashih, ekleme-çıkarma, hareke ve dipnot ekleme, kitabın sağında bulunan fihriste başlık ekleme vb. işlemleri yapar. 8 No'lu düğme: Kitabın fihristi içerisinde arama yapar. 9 No'lu düğme: Kitabın cilt ve sayfa numaralarını gösterir. 10 No'lu düğme: Kitap bilgi kartı: kitabın adı, yazarı, muhakkiki, yayınevi ve sağlandığı kaynak hakkında bilgi verir.

Not: Eğer açtığımız kitap Kütüb-i Sitte içerisinden bir hadis kitabı ise (Örneğin Sahih-i Buhari) okuduğumuz hadisin şerhini (Örneğin Fethu'l-Bari) açar. (Hadis kitabı açık olmadığında bu düğme pasif gözükecektir)

b. Program içerisindeki kitaplarda arama yapma:

Program içerisindeki üç şekilde arama yapılabilir:

1. Kur’ân-ı Kerim metni içerisinde arama: Bunun için yukarıda gösterdiğimiz düğmeden Kur'ân-ı Kerim metnini açtıktan sonra Resim 9'da gösterdiğimiz 2 No'lu düğmeye basalım. Daha sonra ekranda açılan ufak pencerenin içerisinde bulunan boşluklara aradığımız kelimeyi yazdıktan sonra ekranın solunda bulunan ve yanında م yazılı kutucuktan işareti kaldırıp dürbün simgeli düğmeye basalım; bulunan sonuçlar pencerenin alt kısmında sunulacaktır:

 

Not: م yazılı kutucuktan işareti kaldırma işlemi arama esnasında programın yazdığımız kelimenin başındaki ve sonundaki ekleri görmezden gelmesini sağlayacağından daha fazla sonuç bulmamızı sağlayacaktır. Örneğin أسرى kelimesini arattırdığımızda الأسرى kelimesi de bulunan sonuçlar arasında çıkacaktır.

2. Sadece açtığımız kitap içerisinde arama: bunun nereden yapılacağını bir önceki bölümde anlatmıştık.

3. Sadece belli bir ilim dalına ait kitaplarda (Örneğin Hadis kitapları) arama:  (1) Bunun için Programın ana penceresinde bulunan dürbün şeklindeki düğmeye tıklayalım (2) Açılan pencerenin sağ tarafındaki boşluklara aramak istediğimiz kelimeyi yazalım (3) Yazının sol tarafındaki kutucuktan işareti kaldıralım (4) Pencerenin ortasında bulunan listeden ilgili ilim dalını seçtikten sonra "4a" ile işaret edilen yere basalım. Bu işlemi, ilgili ilim dalındaki tüm kitaplarda arama yapmak için de uygulayabiliriz. Eğer bir ilim dalındaki bir veya birkaç kitapta arama yapmak istiyorsak açılan arama penceresinin sol tarafında bulunan kitap listesinden istediğimiz kitabın kutucuğunu işaretlememiz, daha sonra 4 numara ile gösterdiğimiz düğmeye basmak gerekecektir. Son olarak da 5 numarayla işaret edilen dürbün simgeli düğmeye bastığımızda sonuçlar program tarafından pencerenin alt kısmında sunulacaktır:

4. Programda bulunan bütün kitaplarda arama: Yukarıda anlattığımız işlemlerin tamamını 1, 2 ve 3. adımlarını yerine getirdikten sonra 4b ile işaret edilen yere bastıktan sonra 5 numarayla işaret edilen dürbün simgeli düğmeye bastığımızda sonuçlar program tarafından pencerenin alt kısmında sunulacaktır.

El-Mektebetü'ş-Şâmile programının resmi sitesi: http://www.shamela.ws