Hattat Hüseyin Kutlu Hocayla Sanat Ekseninde Bir Söyleşi

“modern” adı altında ne varsa, kâffesi besmelesizdir”

Hattat Hüseyin Kutlu Hoca, İslam Sanat ve Medeniyet tasavvurunun yeniden ihya ve inşası için bulunduğu her noktada tam 33 sene vakarla mücadele vermiş, üşenmeden ve ihmalkârlık göstermeden bugün de mücadelesine devam eden idealist bir imam olmanın yanı sıra, camileri sadece ibadet edilen bir yer olarak algıladığımız bu günlerde, medeniyet inşasının merkezi olarak kabul edilen bu camilerin idealist bir imamın elinde tekrar nasıl ilim ve sanat yuvasına dönüşebildiğine ve günümüz insanının zihnine kazılan imam ve cami imajının silinerek gerçek kimliğine nasıl kavuştuğuna pek güzel bir örnek...

Yıllarını ve gönlünü verdiği bu ideali uğrunda hattatlar yetiştirmiş ve güzel sanatlar alanında gönlünü ve yüreğini bazen bir kâğıdın aharlanmış sarı yapraklarına bazen bir tezhibin hatâilerine bazen de bir sesin ritimlerine bırakan öğrencilerin yetişmesine vesile olmuştur.

Hekimoğlu Alipaşa Camii avlusunun ana girişine ayaklarınız ulaştığında, Türkiye’de mimari ve kuruluşu itibarı ile ender bulunan, bugün Hat, Tezhib, Minyatür, ve Musiki alanında faaliyet gösteren Geleneksel Türk İslam Sanatları Kütüphanesi'nin altında buluyorsunuz kendinizi. Uygulamalı Türk İslam Sanatları Kütüphanesi olarak hizmet veren bu mütevazı ve zarif kütüphane binasına yine aynı zariflikte bir taş merdivenden çıktığınızda zamanın büyük hattatlarının yazılarıyla bezenmiş, içinize huzur veren Hekimoğlu Alipaşa Camiinin minare ve kubbesiyle baş başa kalıyorsunuz.

2000 yılında Alvarlı Efe Hazretleri Vakfı tarafından restore edilen kütüphanedeki bu çalışma ve etkinlikler yine aynı vakfın işrafı altında yürütülmektedir.

Geleneksel Türk İslam Sanatlarını sevdirmek ve yaşatmak için birçok gönül eri hoca ve talebenin gönüllerini bezemek için toplandığı ve el ele verdiği bu bereketli mekânda Hekimoğlu Ali Paşa Camii emekli imam ve hatibi Hattat Hüseyin Kutlu hoca ile hat sanatı ve hattatlığın dışında, cami ve imam kavramları üzerinde yeniden bir imal-i fikir etmemizi sağlayacak eşsiz bir sohbet ve kaybolan medeniyetimiz üzerine güzel bir mülakat gerçekleştirdik.

Abdullah Zerrar Cengiz: Sanat nedir? Bir Müslüman sanattan ne anlamalıdır?

Hüseyin Kutlu: Yaygın olan görüşe göre sanat, gönül ve aklın içinde bulunduğu güzellik, estetik, ölçü ve aheng gibi unsurların bileşimiyle ortaya çıkan bir olgudur. Tabii bu beşerî perspektiften yapılan bir sanat tarifidir, mutlak bir sanat tarifi değildir.

Mesela mağarada yaşayan bir ateş böceği çok ilgimi çekmiştir, ağzıyla bir tür ip imal ediyor. Şeffaf, boğum boğum ve estetik bir güzelliği olan o ipi aşağı sarkıtıyor. Sinekler, ateş böceğinin etrafa yaydığı mavi ışığın güzelliğine kapılıyor ve o yapışkan ipi fark edemediklerinden yapışıp kalıyorlar. O da ipi yavaş yavaş yukarıya doğru çekiyor ve avını yiyor. Ancak burada ateş böceğinin ne aklından, ne de gönlünden söz edilebilir. Sonra o ateş böceğinin kendisi de bir sanat eseri. Yani çok güzel, çok estetik, ama bu da yukarıda yapılan tarife uymuyor. O İlâhî bir sanat olduğuna göre burada da ne akıldan ne de gönülden bahsedilebilir.

Bu örnekte ateş böceğinin meydana getirdiği bir sanat eserinden söz ediyoruz. Gerek enfüsî âlem (iç dünya), gerekse afakî âlem (dış dünya) dikkatle incelendiği zaman, sıradan sayılması asla mümkün olmayan sanatkârane bir yaratışın olduğu fark edilir. Bu fark ediş insanı gerçek iman sahibi kılar ve onu bir başka boyuta taşır. O her şeyi, bütün mevcudatı en mükemmel şekilde, ölçülü, ahenkli ve uyumlu yaratmıştır. Bu güzellikler adeta bizi büyülüyor. İdraki, feraseti ve iz’anı olan, kalbi mühürlenmemiş kimseler için inkârı mümkün olmayan apaçık bir gerçektir bu.

Şimdi, sanat nedir? Bir Müslüman sanattan ne anlamalıdır? Bir başka ifadeyle, Müslüman gözüyle sanat nedir? sorusuna kâinat ölçeğinde cevap aramaya çalışalım:

Allah Teâlâ’nın Peygamber Efendimize ve O’nun mübarek şahsında bütün insanlığa ilk emri, “Oku!” olmuştur. Bu teklif fevkalâde kapsamlı, derin ve anlamlıdır.

Muhatabına herhangi bir işarette bulunmadan ya da önüne okunacak türden bir şey koymadan ona “Oku!” demenin anlamı ne olabilir? Bu soru sözün sahibine ve muhatabına göre farklı şekillerde cevaplandırılabilir.

Peygamber Efendimiz Hira’da, “Oku!” emrine muhatap olunca, “Ben okuma bilmiyorum” buyurdu. Vahiy meleği O’nu kucaklayıp iyice sıktıktan sonra ikinci defa, “Oku!” dedi: Peygamber Efendimizden aynı cevabı alınca tekrar O’nu kucaklayıp kuvvetlice sıkarak “Oku! Yaratan Rabbinin adıyla ve O’nun adına… O, insanı rahim duvarına yapışan bir maddeden yarattı. Oku, Rabbin sonsuz kerem sahibidir. (İnsana) kalemle yazmayı öğretti; insana bilmediklerini öğretti.” (Alak/1-5) ayetlerini tebliğ etti.

Ortada okunacak bir kitap yokken Allah Teâlâ’nın, Resûlüne “Oku!” emri, ileride kendisine okuması için bir kitap indirileceğine işaret etmekle birlikte okunacak başka şeylerin bulunduğunu da düşünmeye sevk etmektedir. Okunacak başka şeyler nelerdir? Elbette okunabilecek her şey yani kâinat ve onun fihristi olan insan. Zira “Oku!” emriyle insan doğrudan aksiyona yönlendirilmekte ve kâinatın ortasında kendisiyle baş başa bırakılmaktadır. Bu emirle birlikte neyin okunacağının açıkça belirtilmemesi ise, kâinatı incelemenin kendine has kuralları olduğunu, bir bakıma gözlem ve deneyimin lüzumunu ortaya koymaktadır. “Oku!” ile başlayan ayetin devamında, okumanın nasıl ve hangi metotla yapılması gerektiği de anlatılıyor. Oku! Sana verilen beş duyu ile algılayabildiğin her şeyi yani kâinatı ve ruhî melekelerini geliştirerek kendini oku, bir de sana yol gösterici olarak kitabı yani Kur’ân’ı oku. Ancak bütün bu okumaların, O’nun adıyla ve O’nun adına olmalıdır.

Bugün adına modern bilim ve teknoloji denilen bilgi yığını aslında bir yönüyle insanlığı felâkete sürüklemiş ve sürüklemektedir. Sonuç itibariyle kolaylık yerine zorluk; mutluluk yerine huzursuzluk sebebi olduğu, bedenî ve ruhî çöküntüye zemin hazırladığı ortadadır. Çünkü modern bilim ve teknoloji, bilgiye ulaşırken “O’nun adıyla” ve “O’nun adına okuma” keyfiyetini hem niyet, hem de metot yönünden kabul etmemektedir.

“O’nun adıyla” ve “O’nun adına okuma”yı bilenler, göklerin ve yerin yaratılışında ve gece ile gündüzün birbirinin peşi sıra gelişinde elbette birçok işaretler (Âl-i İmran/189) olduğunu fark edecekler ve o işaretleri takip ederek faydalı, doğru bilgiye ulaşabileceklerdir. Güneşin ve ayın var oluşunda ve hareketinde bir hesabın (Rahman/5) bulunduğunu, Rabb-i Zü’l-Celâl’in göğü, bir ölçü ve denge içinde yükselttiğini (Rahman/7), insanın yaratılışındaki “en güzel kıvamı” (Tîn/ 4), estetiği fark edeceklerdir. Yedi göğü birbiriyle uyum içinde yaratan Rahman’ın yaratmasında hiçbir düzensizlik bulunmadığını (Mülk/3) görecek kâinat boyutunda bir ahengi müşahede edeceklerdir.

Birçok ayette farklı şekillerde geçen, ölçü, denge, uyum, ritim, estetik, aheng gibi kavramlar bilindiği gibi sanatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Özünde bu unsurları taşıyan varlık âlemi, aslında ilâhî bir sanat eseridir.

Bu ilâhî sanatın mekâna yansımasına mimari; çizgi ve renkteki aksine resim, ebrû, minyatür, tezhib diyoruz. Bu tecelli yazıda hüsn-i hat, sözde şiir, seste musiki adını alır. Bir başka deyişle varlık âlemi doğru okunduğunda, mekân olarak ilâhî bir mimari, çizgi ve renk itibariyle harika bir tezyinî tablo, söze benzetilirse ilâhî bir şiirdir. Yazı gibi düşünüldüğünde kâinat ölçeğinde kudsî bir hutût-i mütenevvie tablosu olarak seyredilebilir. Cenab-ı Hakk’ın el-Musavvir (Her şeye şekil ve özellik veren), el-Bedi' (Benzersiz ve çok güzel yaratan) isimlerinin insanda tecellisi beşerî sanat olarak tezahür ediyor.

Bu açıdan bir değerlendirme yapıldığında sanat için yapılan dinî-lâdinî ayrımın mutlak değil izafî olduğu görülecektir. Yani bu ayırım özde değil sözde bir ayırımdır. Bir başka ifadeyle sanatın özüyle değil, sanatkârın niyet ve bakışıyla alâkalı bir tariftir.

Abdullah Zerrar Cengiz: Yani sanatın kaynağı ilâhî kudrettir diyelim mi?

Hüseyin Kutlu: Yalnız sanatın değil, her şeyin kaynağı ilahidir. “كل شيء هالك إلا وجهه” Aslında hiçbir şey yok o var.

Tekrar “Oku!” emrine dönecek olursak; neyi okumamız gerektiği hususunu kısaca arz etmeye çalıştım. İsterseniz şimdi de nasıl okumamız gerekir? sorusuna cevap arayalım.

Evet, “Oku!”, “Yaratan Rabbinin adına/adıyla oku!”  Şu halde yaratanı inkâr ya da ondan gaflet ederek yapılan okumalarda temel bir yanlış yapılmaktadır.

Günümüzde modern ilim, modern teknoloji, modern resim, modern sanat… Yani modern adı altında ne varsa, (istisnası olabilir) kâffesi besmelesizdir azizim. Efendimiz ne buyuruyor: “Besmelesiz başlanan işin sonu ebterdir.” Yani onda hayır, bereket yoktur.

Abdullah Zerrar Cengiz: Modernlikten bahsettik, bir insanın hedefi ne ise ona göre değerlendirmek lazım dediniz. İnsanın ebedi yolcuğu hedef alan bir serüveni var. İnsan doğuyor yaşıyor ve kendisine biçilen ömür çerçevesinde kendisine verilen iradeyi kullanarak Allah’a kulluğunu yerine getirmeye gayret ediyor. Bu muvaceheden bakacak olursak?

Hüseyin Kutlu: Modernite ile medeniyetin ayrı şeyler olduğunu düşünüyorum.

Medeniyeti şöyle tarif etmişler: “İ’maru’l-bilâd, tefrîhu’l-ibâd.” Yani beldeleri mamur etmek, içinde yaşayanları da refah ve huzur içerisinde yaşatmak; içinde yaşayanların rahat ve huzur içinde yaşadığı mamur bir belde varsa orada medeniyetten bahsedilebilir. Konuyu biraz daha açacak olursak: Gökdelenler, alt geçitler, üst geçitler yapılmış her yerde. Vay be, şu medeniyete bak, diyoruz ama insanlar mutsuz. Oysaki bu, medeniyet değil teknolojidir. Bakıyorsunuz insanların yüzü asık, aklı bulanık, depresyona girmiş vs. Böyle medeniyet olur mu? Demek ki tek başına teknoloji insanı mutlu etmeye yetmiyor. İnsanın mutluluğu söz konusu olduğunda tabii ki iyi, güzel ve hoşa giden şeylerden bahsetmek lâzım… İnsan yorulduğunda, bir deniz kenarında oturuyor, dalga seslerini dinliyor, manzarayı seyrediyor, çiçeği kokluyor, kelebeği izliyor… derken “oh be, dinlendim yahu” diyor, mutlu oluyor. Yani tefrîhu’l-ibâd olunca medeniyet tamamlanıyor. İşte o zaman gerçek medeniyetten söz edilebilir.

Abdullah Zerrar Cengiz: Bu anlattıklarınızdan yola çıkarak, “Beldeleri mamur, içinde yaşayan kullara huzur” kaidesine göre son günlerde internet üzerinde dolaşan Medine-i Münevvere’nin gelecekteki şehir planında yer alan gökdelenleri ve Kâbe-i Muazzama’nın büyük bina ve otellerle muhasara altına alınmasını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Hüseyin Kutlu: Hiç sormayın. Kaş yaparken göz çıkarmak gibi bir şeydir bu. Estetik duygu yitikse, insanî boyut bitik demektir. İnsanî boyutun bitirildiği yerde ise medeniyetten söz edilemez.

Abdullah Zerrar Cengiz: Bazıları, “Mekke ve Medine İslam ümmetinin ortak düşünceleri doğrultusunda yönetilmelidir. Şehir planlaması, hac-umre organizasyonu gibi projeler İslâm ülkelerinin katılımıyla oluşan danışma kurullarınca yürütülmelidir”  diyor.

Hüseyin Kutlu: Çok doğru! Gerek Mescid-i Nebevî’de gerekse Kâbe-i Muazzama’da Osmanlı döneminde yapılan bölümler ile daha sonra yapılan ilavelere bakarsanız ne kadar aykırı ve ahenksiz bir yapılaşma olduğunu hemen fark edersiniz. İnsan, “Ey zevk-ı selim neredesin!” diye feryad ediyor.

Bakınız mesela Edirne Selimiye Camii’ni ele alalım. Şehrin göbeğinde büyük bir külliye, kocaman bir kütle. Ancak zevk-ı selim ve estetik bir duygu ile öylesine incelmiş ve hafifletilmiş ki, uzaktan seyredenler onun göğe yükseldiği hissine kapılırlar. Süleymaniye’nin, Sultanahmed’in fil payelerini düşünün. Çeşitli sütünceler ve silmeler ve nişlerle ne kadar zarif görünüyorlar.

Biliyorsunuz Kâbe-i Muazzama’nın etrafındaki dağları, tepeleri de düzlüyorlar şimdi. Yahu Peygamber-i zî-şânın mübarek gözleri değmiş o dağlara, o tepelere.  

Gubâr-ı pâyine almam cihanı Yâ Resûlallah

Değişmem mûyine heft-âsumânı Yâ Resûlallah

(Ayağının tozuna karşılık bu cihanı verseler almam, bir tek kılını yedi kat göğe değişmem) sözleriyle zirveleşen kıymet-şinaslık neredesin?

“Rivayet edilmiştir ki, Sultan Ahmed, Hz. Peygamber’in bir taş üzerinde bulunan “nakş-ı kadem”ini Kayıtbay Türbesi’nden İstanbul’a getirtmiş ve Eyüp Sultan Camii’ne koydurtmuş. Sultan Ahmed Camii’nin inşaatı tamam olunca nakş-ı kademin buraya getirilmesini ferman buyurmuş. Ancak nakil işleminin yapıldığı gece, rüyasında bütün padişahların toplanıp, yüce bir divan kurulduğunu görmüş. Hz. Peygamber de bu divandadır. Kayıtbay (ö.1495), Sultan Ahmed’i işaretle, “Yâ Fahr-i kâinat! Ümmetinden bu zat, benim türbemi ziyarete vesile olan kadem-i şerifiniz resmini aldırıp, kendi camiine koydu. Bu amelinden davacıyım” demiş. Âlemlerin Efendisi bunun üzerine kadem-i şerif resminin iadesini irade buyurmuş. Sultan Ahmed uyandığında dehşetle sarsılmış, yaptığına pişman olmuştur. Ertesi gün ilk iş olarak iade işlemine girişir. Ancak kadem-i şeriften ayrı kalmaya yüreği dayanamaz ve tıpkı kadem-i şerif şeklinde bir sorguç yaptırıp, hilafet sarığına takar. Ayrıca bir tahta üzerine de kadem-i şerif resmini çizdirtip, tahtının cephesine astırır. Tahtadaki kadem-i şerif resminin kenarlarına bizzat kendisi şu ünlü kıtasını yazmıştır:

N’ola tacım gibi başımda götürsem daim

Kadem-i nakşını ol hazret-i Şah-ı Rüsül’ün

Gül-i gülzar-ı nübüvvet o kadem sahibidür

Ahmedâ durma yüzün sür kademine o Gül’ün

(Peygamberler sultanı o ulu Peygamber’in ayak izini her zaman bir tac gibi başımda taşısam bunda şaşılacak bir şey olmaz. Ey Ahmed! O Peygamber ki nebilik gülistanının en kıdemli ve en müstesna gülüdür; o halde durma sen de o gülün ayağına yüzünü sür!)” (Şiirin Sultanları / İskender Pala)

İşte bir tarafta Sultan Ahmed’in temsil ettiği aşk, edep, sadakat, vefa ve zarafet gibi kudsî değerlerle yoğrulmuş ruh ve onun inşa ettiği medeniyet… Diğer tarafta haklı şikâyetlerimize mevzu teşkil eden çirkinlikler. Medine-i Münevvere’ye, Mekke-i Mükerreme’ye Cebrail (a.s) inmiş, Peygamber Efendimiz orada vahiy almış, Ashab-ı Kiram orada yaşamış. Bunları düşünen kimse yok. Bu hatıraları nasıl yok edersin yahu! Gerçekten bu Mekke-Medine meselesini İslam âlemi gündeme almalı. Ne yapıyorsun kardeşim sen demeli. Ecyad kalesini yıktılar mesela. Osmanlı revaklarını da yıkmaya karar vermişler ama gerekçe bulamıyorlarmış. Ancak bakınız bir şeye daha dikkat çekmek isterim. Mekke-i Mükerreme’ye reva görülenlere üzüldüğümüz kadar, Aziz İstanbul’umuza yapılanlara da üzülmeliyiz. Bilhassa sur içinde tahribat çok fazla olmuş. 

Abdullah Zerrar Cengiz: Uygulamalı Türk İslam Sanatları Kütüphanesi ve Türk İslam Sanatlarının durumunun değerlendirmesini yapacak olursak; halkı ilim ve sanat dilini anlayacak hale nasıl getirebiliriz? Bu güzellikleri idrak için zihne nasıl bir yol açılmalıdır?

Hüseyin Kutlu: Bu güzellikleri idrak etmek zihinle olmaz, ruhî derinliğe ihtiyaç vardır. Sanatı, güzelliği fark etmek, hissedebilmek insan ruhunun olgunlaşmasıyla mümkündür. Yani gönül işidir sanat. Sanatla kurulacak irtibat zihnî faaliyetle temin edilemez. Zihin kıyas yapar, muhakeme yapar. Gönül zevk alır, sever. Her şeyin çığırından çıktığı ve çıkmakta olduğu bir ortamda siz yüksek ideallerden bahsediyorsunuz. İşin zorluğunu siz tasavvur edin. Sadece hat sanatı için değil, bütün güzel sanatlar için durum böyle. İlim öyle değil mi? Dün de öyle imiş, ama hiçbir zaman bugünkü kadar olmamış. Sanat ve ilmi, halka indirdiniz mi, o sanat olmaktan, ilim olmaktan çıkar. Doğru olan halkı o seviyeye yükseltmektir ki bu da umuma mahsus bir keyfiyet değildir. Türkiye’de mimari ve kuruluşu itibarı ile ender bulunan, bugün Hat, Tezhib, Minyatür ve Musiki alanında faaliyet gösteren Uygulamalı Türk İslam Sanatları Kütüphanesi'nin amacı da bu keyfiyeti yakalamaktır.

Abdullah Zerrar Cengiz: İslam ilmini Batılı bilimden ayıran bir icazet geleneğimiz var. İcazet bizim için ne anlam ifade ediyor?

Hüseyin Kutlu: Efendim, icazet bir nevi nesep tespitidir. Bu bizim kültürümüzde ilimde, tarikatta, sanatta, yani hemen hemen her sahada vardır. Zenaatlerde dahi böyledir. Mesela eskiden bir berber dükkânına, “Her seherde besmeleyle açılır dükkânımız / Hz. Selman-ı paktır pirimiz, üstadımız” yazılı levhayı asıyordu. Kendini mesleğinden dolayı Hazret-i Selman (r.a.)'a nisbet ediyor ve bununla bir nevi teberrükte bulunuyordu. “Benim mesleğim ne idüğü belirsiz bir meslek değildir, Hazret-i Selman’a nisbetimiz vardır” demek istiyor, böylece mesleğini kutsamış oluyordu. Bu bir disiplindir. Malum, ilmiye icazetnamelerinde de “o filandan o filandan” diyerek ta Hz. Ali Efendimize ondan da Allah Resülüne ulaşan bir silsile vardır. Tarikat icazetnameleri de aynı şekildedir.

İcazeti bu şekilde tarif edince, icazetsiz ilmin ve icazetsiz sanatın nesebi sahih midir, gayr-i sahih midir? diye size sorsam ne cevap verirsiniz? 

Abdullah Zerrar Cengiz: Bunu okuyucularımız değerlendirecektir inşaallah. İslam medeniyetinin merkezi olarak tasavvur ettiğiniz cami ve imam modelinden bahsedebilir misiniz?

Hüseyin Kutlu: Bu başlı başına bir mevzu, bu benim idealim, benim sevdam. Düşünün 33 sene mücadele vermişiz. Bu mücadele bir imam ve bir cami tarifi içindir. Mektep kurmak, sanat faaliyetleri, bütün bunlar bir imamı tarif etmek içindir ki, o da yarımdır. Bendeniz imamın yapması gereken şeylerden ancak bir kısmını yapabildim. İmam peygamberin durduğu yerde duruyor. Bununla Peygamber-i zî-şan Efendimizin irşad makamını kastediyorum. O insan mürebbisi, insanı ahsen-i takvim kıvamına getiren bir mürşid, hidayet rehberi. Bu sorumluluk imamın omuzlarında duruyor. Ben bunun derdindeyim. Her şeyden önce devlet ve cemaat nezdinde imametin yüceltilmesi; bu makamın lâyık olduğu seviyeye yükseltilmesi lâzım… Bundan sonra biz imamın kalitesinden söz edebiliriz.

Vasıflı ve kaliteli hizmet, o vasfa ve o kaliteye sahip kişilerden beklenebilir. Dün itibariyle ilim adamını, fikir adamını, sanatkârı, şairi, imamı, müezzini, halkı besleyen güçlü kaynaklarımızdan ne yazık ki bugün mahrum bulunuyoruz. O medeniyet, o kültür ve sanat maalesef bugün itibariyle yitiğimiz durumundadır. Günümüzde imam efendiler hangi kaynaktan beslenip neşvünema bulabilecekler? İmam efendilerimizin elinde, dilinde, gönlünde olan ve halkı aydınlatan irşad kandilleri, sözünü ettiğimiz medeniyetin, kültürün, sanatın yağı ile parlıyor, fitiliyle yanıyordu. Nitekim geçmişte mesela, çok geriye gitmeye de gerek yok, Sadettin Kaynak imamdır. Sultanahmed Camii’nin imamıdır.  Son devrin en büyük musiki üstadıdır. Hulusi Efendi mesela, Yavuz Sultan Selim Camii’nin müezzinidir, kendisi talik hattının en zirvede hattatıdır. Yedikuleli Seyyid Abdullah Efendi İmrahor Camii’nin imamıdır ve şöhretli bir hattattır. Bu insanlar, yani dün bizim imam dediğimiz insanlar, musikiden anlar, hattan anlar, tezhipten anlarlardı. Necmeddin Efendi Üsküdar Valide Camii’nin imamı. Okçuluğu var, gül yetiştirir, ebru yapar, ciltçiliği var. Yani bunlar hezarfen, marifetli, kendilerini iyi yetiştirmiş insanlar. Şiir yazar, şiirden anlar, bir sürü vasfı var. İnsanlara yol gösterebilmek için dolu olmak lazım. Şu Ali Paşa Camii, burası dört tarafı çevrilmiş üstü örtülü bir mekândan ibaret değil. Burada hüsn-i hat, çini sanatı, kalemkârî, kündekârî, taş işçiliği, mimari… bir sürü sanat söz konusu. Bütün bunları o müessesenin sorumlusu olan imam bilmeyecek de kim bilecek? İmamıyla cemaatiyle bu sanat manzumesinin, bediiyatın farkında değilsek, o zaman şu soru akla geliyor: Bu eserleri vücuda getirenler bunca emeği, bunca parayı boş yere mi harcadılar? Eğer böyle değilse, bizde çok önemli bir problem var demektir. Nedir o önemli problem? Cihanın en mükerrem varlığı olan Âdemoğlunun gözü, kulağı midesine bağlı ise bediiyattan ve insanî değerlerden nasibi yok demektir. Gözü kulağı ruhla, gönülle irtibatlı ise ancak o zaman bu güzellikleri görebilir, işitebilir. Bir enerji kaynağıyla irtibatlandırılmamış prizden veya elektrik düğmesinden cereyan gelir mi? Gelmez. Çünkü irtibatı yok, kopuk. Kökü olmayan ağaç ne kadar yeşil kalabilir ki? Yılbaşında kesilip kökünden ayrılan çam ağaçları gibi, yeşilliği bir hafta sürer ve aldatıcıdır. Sanatın kökü de gelenektir, kültürdür, ilimdir…

Abdullah Zerrar Cengiz: “Kaybolan Medeniyetimiz” kitabınızda iki resimden oluşan bir kompozisyon dikkatimizi çekiyor. Sultanahmed meydanındaki dikilitaş ve dikilitaşın kaideleri üzerine “fark edemediklerimizden…” alt yazısıyla oturtulan “Hekimoğlu Ali Paşa Camii Haziresi’nden 28 no’lu taş… “Kaybolan Medeniyetimiz” Hekimoğlu Ali Paşa Camii Haziresi’ndeki Tarihi Mezar Taşları adlı Uygulamalı Türk İslam Sanatları Kütüphanesi’nin yayımladığı bu kitabınızdan da biraz bahseder misiniz?

Hüseyin Kutlu: Aslında bu kitap, Ali Paşa İmamının “İslam bir medeniyettir. Bu medeniyetin merkezi ise camidir. O halde cami, muhteşem İslam medeniyetinin bütün güzelliklerini bünyesinde cemeden bir merkez olmalıdır” tezinden hareketle başlattığı “cami modeli” çalışmasının bir kesitini yansıtıyor. Ayrıca kolektif bilincin yani cemaat şuurunun, daha açık ifade ile imam ve cemaatin neler başarabileceğine dair bir belge hüviyeti de taşıyor. Bu kitap, bir başka gerçeğe daha işaret ediyor: Sadece Hekimoğlu Ali Paşa Haziresi’nde bu kadar sanat eseri, kültür varlığı bulunuyorsa; Orta Asya’dan Orta Avrupa’ya kadar Kuzey Afrika’yı da içine alan coğrafya üzerinde acaba nasıl bir hazine mevcuttur? Bu eserlerin sahibi kim? Adeta ölüme terk ettiğimiz bin yılın muhassalası kültürümüzü, sanat ve medeniyetimizi kimler ihya edecek ve sonrasında kimler koruyacak? Onlarsız biz kendimizi ne ile ve nasıl tarif edeceğiz? Hiçbir şey yapamıyorsak bile hiç olmazsa bir “var oluş tesbiti” yani envanter çalışması yapamaz mıyız?

Ali Paşa İmamı, bu sorulara kendi hissesine düşen sorumluluk nispetinde sözle değil ama icraatıyla cevap vermek istedi. Önce cami cemaati ve çevre sakinlerine, bu eserlerin gerçek sahiplerinin kendileri olduğu bilincini aşılamaya çalıştı. İmar faaliyetlerine cemaatin katılımını sağlayarak onlarda kendi eserlerini sahiplenme duygusu uyandırdı. Cemaati olan öğrencileri ve öğrencileri olan cemaatinin cevherlerini fark etti. Onların ruhlarında mevcut bulunan güzel tohumların neşvünema bulması için bir ortam hazırladı. Kendisini o güzel habbelerin yeşereceği toprak gibi gördü ve öyle olmaya çalıştı ve bu eser vücud buldu.

Kültür varlığımız, sanat ve medeniyetimiz konusunda bunca duyarsızlığa rağmen, bütün bu değerlere sahip çıkma adına iddiasız ama samimi bir niyetle hazırlanan bu kitaba yani onun vermek istediği mesaja gereken ilginin gösterileceğine yürekten inanıyorum.

Ben imamım kardeşim, namaz kıldırırım, mezar taşları ile ne alakam var, anlayışını kabul etmiyorum. Burada ne olup bittiğini en iyi imam bilmeli ve anlamalıdır, o anlatmalıdır. Kaybolan Medeniyetimiz kitabı bunun için hazırlandı. Ama ne yazık ki Diyanetimiz bu kitapla ve bu kitapla vermek istediğimiz mesajla hiç ilgilenmedi.

Abdullah Zerrar Cengiz: Mezar taşları başta olmak üzere sebiller ve tarihi eserlerin kaybolmasını esefle karşıladığınızı biliyoruz, bu konuda neler söylemek istersiniz?

Hüseyin Kutlu: Bizim medeniyetimiz kabuk medeniyeti değildir. İçi dolu, muhtevayı öncelikli unsur olarak kabul eden bir medeniyettir. İ’mâru’l-bilâd, tefrîhu’l-ibâd içindir. Sebillerimizi gösterişli, süslü, nakışlı binalardan ibaret görmeyip, onların su medeniyetimizi temsil eden eserler olduğunu kabul etmeliyiz. Su medeniyeti deyip geçmeyelim. Batıda, Amerika’da, Uzak Doğu’da, diğer medeniyetlerde bir su medeniyetinden bahsedilemez. Bu bize has bir medeniyettir.

Abdullah Zerrar Cengiz: Su medeniyetiyle neyi kastettiğinizi biraz açar mısınız?

Hüseyin Kutlu: Su, bilindiği gibi hayat kaynağıdır. Dünyanın ¾ ü sudur, hücrenin de. Tabii ve zaruri bir ihtiyaçtır su. Bu ihtiyacınızı bir dereden eğilip su içerek giderebilirsiniz. Bir musluğa ağzınızı dayayarak ya da pet şişeyi kafanıza dikerek de susuzluğunuzu giderebilirsiniz. Neticede bu bedenî bir ihtiyaçtan ibarettir. Ama bu zaruri ihtiyacınızı medeniyet boyutuna taşıdığınız zaman ortaya çeşmeler, sebiller çıkar. Suyu herhangi bir musluktan akıtınca medeniyet olmuyor da sebil musluğundan akıtınca mı medeniyet oluyor? Şöyle ki: Bir kere fikir ve düşünce plânında sebile yüklediğimiz anlam çok önemli. Onu, Cennet-i A‘la’da salih kullarına Rableri tarafından tertemiz içeceklerin ikram edildiği bir kaynak gibi düşünmüşüz. Sebilin mimarisi, tezyinatı, kitabesi, su tasları bu temel düşünce ve tasavvuru yansıtıyor. İçinde şifa ayetleri yazılmış olan işlemeli bir tastan su içmekle, alelâde plâstik bir bardaktan su içmenin farkı… Yalnız insan için değil, can taşıyan diğer mahlûkat için de onları yaratana karşı duyulan hürmet ve sevgi aşkına, başka hiçbir karşılık beklemeden akıtılan sular, bal şerbetleri, süt, ahududu, nar şerbeti… bir bakıma mahlûk-ı Hakka sevgi ve merhametle coşan gönül pınarlarından sunulan muhabbet şerbeti… İşte buna su medeniyeti denir. Mübalağa yapmıyorum bu konuya dair kitap değil, kitaplar yazılır.

Abdullah Zerrar Cengiz: Mezarlık veya tarihi mekânlarda bayramlaşma merakınız olduğunu biliyoruz. Bunun kaynağı nedir?

Hüseyin Kutlu: Bu, merakın ötesinde bir şeydir. Bizim mezarlıklarımız da medeniyetimizin çok önemli bir parçasıdır. Mısır’daki Firavun mezarlarını bütün dünya biliyor. Biz de görüp "vay be" diyoruz. Ne özelliği var? Zavallı halkı köleleştirip, zulümle çalıştırmışlar, ha bire taş yığıp saçma sapan düşüncelerini, sapık inançlarını somutlaştırmışlar. Gelip bir de bizim tarihî mezarlıklarımıza (neredeyse tükettik) bakınız. Hayat ve ölüm nasıl tarif ediliyor? Kabir taşı kitabelerindeki muhteva zenginliği, edebiyattan hüsn-i hatta, tezyinî sanatlarımızdan, hakkâkliğe, çağrışımlı anlam zenginliğine işaret eden sembollere varıncaya kadar bir güzellik manzumesi. Ben buna “kabristan medeniyeti” diyemez miyim?

Biz Uygulamalı Türk İslâm Sanatları Kütüphanesi mensupları olarak meşhur hattatlarımızın türbe ve kabirlerini ziyaret ediyoruz. Bununla kendi kültür ve medeniyetimizi tanımaya ve bizden önceki büyüklerimize vefa borcumuzu ödemeye çalışıyoruz. Çünkü biz sahip olduğumuz güzelliklere, onların sayesinde ulaştığımızın idraki içindeyiz.

Abdullah Zerrar Cengiz: Geçmişiyle arasındaki köprüler büyük ölçüde tahrip olmuş bir nesil olarak yapmamız gereken gerçekten çok şey var. İlimde, sanatta, kültürde, mimaride, toplum hayatında, evde, sokakta, içimizde, dışımızda… En azından, yaşadığımız arızaların farkında olanlarımız mevcut çok şükür. Rıhle'miz boyunca zat-ı âlinizden daha fazla istifade etmek dileriz. Lütfettiğiniz bu mülakat "siftah" yerine geçsin. "Şimdilik" kaydıyla son sözlerinizi alabilir miyiz?

Hüseyin Kutlu: İyi Müslüman kaliteli Müslüman’dır. Sanat, fantezi falan değildir; insan kalitesini artıran bir özelliktir.  O bakımdan Müslümanların bu sanatları bir fantezi, bir gönül eğlencesi, hobi gibi görmemeleri, kendi ruhlarını nakşedecekleri, ruhlarını güzelleştirecekleri, kalitelerini arttıracak bir uğraş olarak kabul etmeleri gerekir. Yani aslında hattat, müzehhib, ebru ustası bir taraftan kâğıdı ya da bir mekânı bezerken kendi ruhunu bezemeyi asla unutmamalıdır. Sanata bu açıdan bakılması lâzım. Dün bu sanatlara böyle bakılmış. Bugün eksiklik burada. Kâğıdı bezerken aslında ruhunu bezemeyi öğreneceksin. Kalite böyle artar. Bugün İslâm âleminin bir kalite problemi vardır. İlim, irfan, sanat… Bunlar insanın, toplumun kalitesini artırır. Bu da en çok Müslüman’a yakışır.